الف ) ادبيات عرب اين علوم مجموعاً چهار قسم است : 1 . علم به لغت عرب علم به لغت عرب كه موادّ الفاظ را تفسير و معانى مفردات آنها را تبيين مىكند ، يكى از علوم مقدّماتى اجتهاد و استنباط است و دانستن آن براى استنباط و استخراج احكام شرعى فرعى از منابع آن ضرورى است . « 1 » زيرا مهم‌ترين منابع استنباط احكام شرعى يعنى كتاب و سنّت ، به زبان عربى است . پس فقيه ناچار بايد به معانى لغات ، آگاهى داشته باشد تا بتواند مراد و مقصود متكلّم را از عبارت كتاب و سنّت بفهمد و تفاوتى نيست كه آگاهى و دانش وى به معانى لغت عرب از راه اجتهاد در لغت باشد يا از طريق مراجعه به اقوال دانشمندان و متخصّصان در فنّ . « 2 » مثلًا قرآن مىفرمايد : « فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً » « 3 » * ؛ يعنى بر « صعيد » تيمم كنيد . حال تا معناى كلمه « صعيد » براى فقيه مشخص نگردد كه مثلًا مقصود از آن ، مطلق وجه الارض است يا خصوص تراب و خاك ، نمىتواند صريحاً فتوا بر جواز تيمم بر مطلق وجه الارض يا خصوص خاك را بدهد . يعنى در مرحله نخست بايد مفهوم كلمهء « صعيد » يا از روى اجتهاد و يا با مراجعه به نظرات علماى لغت ، دانسته شود تا بتوانند بر جواز تيمم بر يكى از آن دو فتوا بدهد . همچنين در مورد « غنيمت » كه در قرآن مجيد « 4 » موضوع خمس واقع شده بحث مىشود كه آيا تنها به معناى غنايم جنگى است يا هر گونه درآمد و منفعتى را شامل مىگردد و يا عنوان « جمره » در مناسك حج كه آيا « محل اجتماع سنگريزه » هاست يا « ستونهاى مخصوص » . 2 . علم صرف علم صرف ، علمى است كه انسان با دانستن آن قدرت پيدا مىكند چگونه يك كلمه را به شكلهاى مختلف تغيير دهد تا از آن معانى مختلف حاصل گردد . مثلًا كلمهء « علم » را طبق قواعد صرفى مىتوان به صورتهاى گوناگون از قبيل « عَلِمَ » و « يَعْلَمُ » و « اعْلَمْ » و . . . تغيير داد تا از آن معانى مختلفى از قبيل : « دانست » ، « مىداند » و « بدان » و . . . به دست آورد . بنابراين ، فايدهء علم صرف شناساندن كلمات از نظر هيئت و صيغه است ، يعنى با برخوردارى از چنين علمى مىتوان تشخيص داد كه اين صيغه مثلًا نفى است يا جحد يا اسم فاعل ، يا اسم زمان و مكان و اسم آلت . . . تا به مراد متكلّم دسترسى پيدا كنيم . پس معلوم شد كه علم صرف براى فهم الفاظ قرآن و سنّت و به دست آوردن ظهور و مراد متكلّم لازم است . البتّه آن مقدار از اين علم در اجتهاد مطلق به

--> ( 1 ) . به مصادرى كه در صفحات قبل ذكر شد ، مراجعه شود . ( 2 ) . بنابراين كه نظر لغوى در تفسير و تبيين معانى الفاظ براى ديگران حجّت باشد ، همان گونه كه بحث آن در علم اصول آمده است . ( 3 ) . مائده ، آيهء 6 . ( 4 ) . « وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ . . . » انفال ، آيهء 41 .